Moet het haar of zijn zijn?
Krek mailde me over een boeiend onderwerp:
Moet het haar of zijn zijn?
“Een kanttekening is hier op haar plaats.� Deze zinsnede kwam ik tegen in een artikel in het juristenmagazine Mr. Ik bleef hangen, dacht even na en moest erkennen dat het goed was. ‘Kanttekening’ eindigt op -ing en is dus vrouwelijk. Net als alle woorden die eindigen op het bekende rijtje: –heid, -nis, -ing, -schap, -de, -te en -ij. Het woord ‘haar’ was in deze zin dus inderdaad op zijn plaats.
Het is correct Nederlands, maar is het ook goed geschreven? Steeds vaker lijk ik bereid fouten in de Nederlandse taal (dat wil zeggen afwijkingen van de officiële grammaticaregels) te billijken als dit de leesbaarheid ten goede komt.
We hadden het hier op Hardcopy al eerder over het misplaatst gebruik van komma’s en zijn gevolgen voor de leesbaarheid. Dit keer wil ik graag eens met de vakgenoten discussiëren over hoe we om gaan met mannelijke en vrouwelijke woorden. Ik zie regelmatig in teksten dat het woord ‘haar’ gebruikt wordt waar ‘zijn’ op zijn plaats zou zijn. Zoals in ‘het departement van Minister Donner wordt in haar handelen gefnuikt door de persmuskieten van de GPD’. Terwijl departement toch echt onzijdig is en dus ‘zijn’ verdient. Men vindt ‘haar’ kennelijk chiquer klinken. Aan de andere kant klinkt “Ondanks zijn populariteit in de opiniepeilingen heeft het clubje rond Rita Verdonk zijn toegevoegde waarde in het politieke landschap nog niet kunnen aantonen.� ook weer raar, hoewel taalkundig correct.
Aan de andere kant is het omgekeerde ook verwarrend. Als iemand hier in Frankrijk een verhaal vertelt over een grote lelijke vent die een zielig hondje heeft doodgeslagen, kunnen ze zonder blikken of blozen iets zeggen als: “Deze persoon heeft een grens overschreden. Haar hangt een flinke straf boven het hoofd!� Als buitenlander denk ik dan: “Haar? Het was toch een kerel?� Klopt, maar ‘Cette personne’ is vrouwelijk, dus moet je in de verwijzende zin consequent zijn en ‘haar’ gebruiken.
Nu is het verleidelijk om te zeggen dat iedereen maar gewoon moet schrijven zoals het hem uit komt, zo lang de leesbaarheid er maar niet onder lijdt. Of vinden jullie de correcte toepassing van het juiste geslacht van woorden ook zo haar voordelen hebben?
Krek.
Je merkt inderdaad vaak dat mensen standaard voor ‘haar’ gaan, terwijl ‘zijn’ op zijn plaats zou zijn. In de meeste gevallen zal dat niet snel opvallen. Alleen mensen die de hele dag met taal bezig zijn doen daar moeilijk over. Dit vind ik dan ook typisch zo’n situatie waarbij ik nooit iemand zal wijzen op zijn ongelijk, behalve als het gaat om een tekst die ik moet redigeren of corrigeren. Ik maak me namelijk al over te veel dingen druk…
:
November 7th, 2007 at 08:57:22
Ik ben geneigd dit soort zaken op gevoel te doen. (Je kunt ook zeggen dat ik lui ben ;-)) Toevallig had ik het gisteren met een collega over het toepassen van ‘haar’ of ‘zijn’, maar dan verwijzend naar de bedrijfsnaam. Hoe bepaal je daar het geslacht van of is dan de regel dat het onzijdig is? Zoals in de zinsnede: “[Bedrijfsnaam] heeft haar/zijn activiteiten onderverdeeld in drie categorieën.” Ik ga dan eigenlijk automatisch voor haar, maar een onderboouwde verklaring kon ik niet geven.
Als je zo diep op de regels in gaat, komt de vraag naar boven voor wie je het doet. Voor je eigen geweten of eer, of voor de klant? Want die zal het in de meeste gevallen niet eens opvallen…
November 7th, 2007 at 09:28:40
Voor zuid-nederlanders (in ieder geval voor de brabanders) is dit niet zo’n groot probleem. Ik weet niet of het voor de jongere generaties nog geldt, maar heel veel dialectsprekers hebben het in hun ‘gevoel’ meegekregen.
Als je in het brabants kunt zeggen “unne stoel” (een stoel, voor de brabobeten) dan is ’stoel’ mannelijk. “Unne” tafel ‘klinkt niet goed’ , ‘un’ tafel is dus vrouwelijk. Unne prullenbak, unne vrachtwagen, un bus, un bedrijf, un fiets.
November 7th, 2007 at 10:50:32
@Wessel: zelf ben ik ook van de ‘als het maar lekker leest’-school. Maar als professioneel tekstschrijver moet je je klant ook aan kunnen geven waarom iets wel of niet goed is. Bijvoorbeeld als je zelf iets volgens de regels schrijft (het department doet zijn best), waar de klant het dan niet mee eens is. Dan kun je met rede uitleggen dat een onzijdig woord leidt tot de mannelijke vorm. Niet dat gelijk hebben ook per se gelijk krijgen is, want soms moet ‘het departement’ toch gewoon ‘haar’ zijn, omdat de klant haar zin doordrukt. Als het gaat om ‘bedrijfsnaam’, kijk ik ook altijd even hoe ik het bedrijf elders in de tekst benoem. Organisatie (v), onderneming (v), bedrijf (m)? Om maar te vermijden dat je ‘hem’ en ‘haar’ door elkaar gebruikt. ‘Haar’ is meestal wel een goede optie, maar ik heb ook een klant die consequent ‘hij’ wil zijn.
@Jos: ‘un bedrijf’ is volgens mij onzijdig, maar dat krijgt dus de vrouwelijke vorm? Wel grappig dat je zegt dat dat ‘gevoel’ is. Ik woon nu zes jaar in Frankrijk en sprak al goed Frans voordat ik hier kwam. Maar als het om de geslachten gaat, zit ik er herhaaldelijk naast, in zowel spreek- als schrijftaal. Mijn kinderen (nu 10 en 13) weten wél haarfijn of iets mannelijk of vrouwelijk is. Ook als het woorden betreft die ze volgens mij voor het eerst horen. Een klein wonder, vind ik dat, waarvoor ik Chomsky op mijn blote knieën dank.
November 7th, 2007 at 11:47:20
@Krek: Ik zei het mischien verkeerd. Misschien maakt mijn brabants taalgevoel alleen een onderscheid tussen ‘vrouwelijk’en ‘niet-vrouwelijk’…
Alle onzijdige woorden krijgen in het brabants ‘un’, ipv ‘unne’: un manneke vs. unne man.
Mijn Chomsky L.A.D. box vertelt mij helaas niet helemaal helder of ik dan voor ‘haar’ of ‘zijn’ moet kiezen. Bij ‘un manneke’ is het duidelijk ‘zijn’, maar bij ‘bedrijf’? Ik neig ernaar om bij ‘onzijdig’ voor ‘haar’ te kiezen, tenzij het een verkleinwoord is van een ‘niet mannelijk’ grondwoord.
‘het mes’ — haar
‘het meisje’ — haar
‘het jongetje’ — zijn
‘het bedrijf’ — haar
Dat gaat goed, totdat er ergens in het ‘grondwoord’ een mannelijke associatie zit, zoals bij ‘het ministerie’. Dan denk ik wellicht ergens onbewuste aan ‘unne minister, en dan weet mijn taalgevoel opeens niet meer of het ‘zijn’ of ‘haar’ moet worden… klinkt dat plausibel?
Ik moet mijn eerdere reactie dus wellicht ook nuanceren: voor brabanders is het alleen een probleem bij een deel van de onzijdige woorden.
November 7th, 2007 at 11:50:34
Correctie: “Mijn Chomsky L.A.D. box vertelt mij helaas niet helemaal helder of ik dan voor ‘haar’ of ‘zijn’ moet kiezen. Bij ‘un manneke’ is het duidelijk ‘zijn’, maar bij ‘bedrijf’? Ik neig ernaar om bij ‘onzijdig’ voor ‘haar’ te kiezen, tenzij het een verkleinwoord is van een ‘mannelijk’ (juist wel, dus.. sorry.. typo) grondwoord.”
November 7th, 2007 at 11:58:01
Inderdaad. het is een probleem bij een deel van de onzijdige woorden.
- ff gecheckt, en een aantal medebrabanders is het helemaal met me eens, BEHALVE over mijn neiging bij ‘het’ naar ‘haar’ te neigen. Veel minder dan de helft vindt ‘het bedrijf heeft haar cijfers bekend gemaakt’ in orde, de ruime meerderheid vindt dat ‘kei-fout’ en staat erop dat ‘het bedrijf zijn cijfers bekend maakt’.
Ik ben op dit onderdeel ‘gezakt’ als brabander ;-(
(te lang buiten de provincie gewoond, zegt men…)
November 7th, 2007 at 13:25:16
mwoah Jos, ik heb laatst mijn dochter ook nog dezelfde taaltip gegeven (un koei vs ne stier, en dan ook nog eens met betrekking tot Franse Les), alleen is het Brabants dialect in mijn woonomgeving dusdanig vergaan dat ze dit “oude” taalgevoel niet echt heeft.
De juf vond het echter een goeie tip.
November 7th, 2007 at 13:49:11
@Richard: pas wel op voor verwarring met dat soort truuks. Goed om het principe uit te leggen, maar niet om in de praktijk op af te gaan. Ik leer net dat het ‘unne stoel’ in het Brabants is. In het Frans is het echter ‘une chaise’. Ik raak er zelf helemaal van in het war!
November 7th, 2007 at 14:09:11
@ Krek, zoals alles in Brabant is het ook geen exacte wetenschap en niet aan te raden als “taalregel” in te voeren. Echter bij twijfel valt de regel toe te passen en in veel gevallen zal het ook kloppen.
November 8th, 2007 at 10:17:31
Ik heb het ‘mannelijk’ of ‘vrouwelijk’ gevoel van mijn eigen dialect zitten checken aan de hand van het woordenboek. Het klopt voor 99% (n=200, 2 foutjes).
Dus ook met ‘zijn’ of ‘haar’ gaat het via het btrabants allemaal vanzelf goed. Behalve, zoals gezegd, bij sommige onzijdige woorden.
November 9th, 2007 at 23:55:32
Mmmm, waarom schrijven we eigenlijk? Om correct niets te zeggen, of om rammelend te raken?